Back

ⓘ Historija nauke u Švedskoj




                                               

Univerzitet Umeå

Univerzitet Umeå je univerzitet u Umeu u sredini sjeverne regije u Švedskoj. Univerzitet je osnovan 1965 i peti je po starosti u današnjim granicama Švedske. 2012, univerzitet je rangiran kao 23. visoko-obrazovna institucija u svijetu koja je mlada od 50 godina od strane britanskog magazina Times Higher Education. U 2013 univerzitet je rangiran kao 1. u Švedskoj po medunarodnom studenstkom barometru koji mjeri zadovoljstvo medunarodnih studenata ood strane Medunarodne grupe diplomaca. OD 2013, Univerzitet Umeå ima preko 36.000 registrovanih studenata oko 17.000 redovnih studenata, uključuj ...

                                               

Carl XVI Gustaf, kralj Švedske

Carl XVI Gustaf) je trenutni kralj Švedske. Njegovo ime se vrlo rijetko navodi kao Karlo XVI Gustav.

                                               

Historija Hrvatske

Historija Hrvatske se odnosi na historiju današnje Republike Hrvatske koja počinje doseljavanjem Slavena na Balkan početkom 7. vijeka. Hrvatska se prvi put pojavljuje kao vojvodstvo u 8. vijeku, a zatim kao kraljevstvo u 10. vijeku. U 12. vijeku je postala nezavisna država sa svojim vladarom i parlamentom, ali je slušala kraljeve i careve raznih susjednih sila, prije svega Madarske i Austrije. Period od 15. do 17. vijeka obilježila je borba protiv Osmanlijskog carstva. Nakon što je ušla u Jugoslaviju u 20. vijeku, Hrvatska je povratila nezavisnost 1991. godine, nakon čega je otpočeo rat za ...

                                               

Zapadnoslavenski jezici

Zapadnoslavenski jezici podgrupa su slavenskih jezika iz indoevropske porodice. Govore se u istočnoj i srednjoj Evropi: u Poljskoj, Češkoj, Slovačkoj, kao i u Lužici na istoku Njemačke. Najveći zapadnoslavenski jezik po broju govornika jest poljski, kojim govori približno 40 miliona ljudi. U svim zapadnoslavenskim jezicima koristi se latinica.

                                               

Muhamed Filipović

Muhamed Filipović bio je bosanskohercegovački akademik, filozofski pisac, teoretičar, esejist i jedan od značajnijih bosanskohercegovačkih filozofa.

                                               

Historija Njemačke

Historija Njemačke kao posebne regije Srednje Evrope može se pratiti još od doba rimskog komandanta Julija Cezara, koji je želio osvojiti, za Rimljane neosvojivo područje istočno od Rajne, poznato kao Germanija a koje se nalazilo nasuprot Galije koju je ranije osvojio. Pobjeda germanskih plemena u bici kod Teutoburške šume 9. n. e. spriječila je pripajanje njihove teritorije od strane Rimskog carstva. Nakon pada Rimskog carstva, Franci su osvojili zapadna germanska plemena. Kada je Franačko carstvo bilo podijeljeno izmedu nasljednika Karla Velikog 843. n. e., istočni dio je postao Istočna ...

                                               

Historija Evrope

                                               

Obrazovanje u Estoniji

Historija formalnog obrazovanja u Estoniji datira unazad od 13–14. vijeka kada su prve monaške i katedralne škole osnovane. Prvi prajmer na estonskom jeziku bio je objavljen 1575. Najstariji univerzitet je Univerzitet u Tartuu koji je osnovao švedski kralj Gustav II Adolf 1632. Godine 1919, univerzitetski kursevi bili su prvi koji su se predavali na estonskom jeziku. Današnje obrazovanje u Estoniji je podijeljeno u opće, zanatsko i hobi obrazovanje. Obrazovni sistem je zasnovan na četiri nivoa što uključuje pretškolsku, osnovnu, srednju i višu edukaciju. Široka mreža škola i podržavajućih ...

                                               

Historija Osmanlijskog Carstva

Osmanlijsko Carstvo je osnovao sultan Osman I 1299. godine. Kada je sultan Mehmed II osvojio Konstantinopolj 1453. godine, Osmanlijsko Carstvo je preraslo u moćnu imperiju. Carstvo je dostiglo svoj vrhunac tokom vladavine Sulejmana Veličanstvenog u 16. stoljeću, prostirući se od Perzijskog zaliva na istoku do Madarske na zapadu, i od Egipta na jugu do Kavkaza na sjeveru. Nakon poraza u bici kod Beča 1683. godine, carstvo je započelo sporo opadanje moći, što je kulminiralo porazom Osmanlijskog Carstva u Prvom svjetskom ratu. Carstvo se raspalo nakon završetka Prvog svjetskog rata 1918. godine.

                                               

Fiziologija

Fiziologija jest grana biologije, a izučava funkcije živih sistema, odnosno životne manifestacije organizma. Fokusira se na to kako organizmi, sistemi organa, organi, ćelije i biomolekule vrše hemijske ili fizičke funkcije koje postoje u nekom živom sistemu. S obzirom na širinu proučavanja, fiziologija se obično dijeli na sljedeća područja: fiziologija virusa. fiziologija bakterija fiziologija životinja fiziologija čovjeka fiziologija mikroorganizama fiziologija ćelije fiziologija biljaka Najveća nagrada za dostignuća u ovoj nauci jest Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu, koju od ...

                                               

Michel Foucault

Michel Foucault bio je francuski filozof, sociolog i historičar. Vodio je katedru "Historija sistema misli" na Koledžu Francuske, a predavao je i na Kalifornijskom univerzitetu u Berkeleyju. Foucault je najpoznatiji po svojim kritičkim studijama društvenih institucija, ponajprije psihijatrije, medicine, nauka o čovjeku ili: antropoloških nauka i zatvorskog sistema, kao i po svom radu na historiji ljudske seksualnosti. O Foucaultovim teorijama o moći i odnosima izmedu moći, znanja i diskursa naširoko se raspravljalo. U 1960-im Foucault je često povezivan s strukturalističkim pokretom, da bi ...

                                               

Akademik

Akademik je punopravni član naučne, umjetničke, književne, inženjerske zajednice u odredenom društvu. U mnogim zemljama to je počasni naslov koji se koristi za označavanje punopravnog člana akademije koji ima snažan utjecaj na nacionalni naučni/umjetnički život. U sistemima kao što je bila Akademija nauka SSSR-a, ovaj naslov je davao povlastice i administrativne pogodnosti za dodjelu sredstava i prioritete istraživanja. Tri najbolje akademije koje su široko priznate su one iz Kine, SAD-a i Velike Britanije. Akademici sa ove tri akademije predstavljaju vrhunske i izvrsne tehničke inženjere ...

                                               

Louis Néel

Dobitnik je Nobelove nagrade za fiziku 1970. za pionirski rad na istraživanju magnetskih svojstava čvrstih tijela. Nobelovu nagradu je podijelio sa švedskim astrofizičarom Hannesom Alfvénom. Njegov rad doživio je praktičnu upotrebu, naročito u unapredenju memorijskih komponenti računara. Takoder je dao objašnjenje o slaboj namagnetisanosti nekih stijena, čime je omogućio istraživanje historije Zemljinog magnetnog polja.

                                               

Hamdija Kreševljaković

Hamdija Kreševljaković bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski historičar roden 1888. godine u Sarajevu. Težište njegovih stručnih radova bila je historija Bosne i Hercegovine.

                                               

Rudolf II, car Svetog Rimskog Carstva

Rudolf II je bio car Svetog Rimskog Carstva, kralj Ugarske, Hrvatske, Češke i Njemačke, te vladar ostalih habsburških posjeda. Rudolf II je u stvari bio drugi vladar po imenu Rudolf samo u Njemačkoj nakon Rudolfa i Češkoj nakon Rudolfa I. Bio je prvi car Svetog Rimskog Carstva po imenu Rudolf, ali je i kao car vladao kao Rudolf II u čast svom habsburškom pretku. Kao kralj Ugarske nije nosio redni broj.

                                               

Leonhard Euler

Leonhard Euler bio je švicarski matematičar, fizičar, astronom i inženjer koji je otkrio i definirao važne stvari u mnogim granama matematike, kao što su Infinitezimalni račun i teorija grafova, a ostvario je i pionirski doprinos na nekoliko različitih naučnih polja, kao što su topologija i analitička teorija brojeva. Takoder je uveo većinu savremene matematičke terminologije i notacije, posebno na polju matematičke analize, kao što je pojam matematičke funkcije. Poznat je i po radu i doprinosu na polju mehanike, dinamike fluida, optike, astronomije i teorije muzike. Bio je jedan od najemi ...

                                               

Lavov

Lavov, ruski Львов/Lvov, poljski Lwów, latinski Leopolis, njemački Lemberg) jest grad u Ukrajini, u pokrajini Galiciji, u kojem živi oko 850.000 stanovnika. Svakodnevno na posao i školovanje u grad stiže još dodatnih 200.000 ljudi. Leži na rijeci Poltvi, na oko 80 km od poljske granice. Grad je administrativno središte Lavovske oblasti. Prvi pisani spomen datira iz 1256 godine. Utemeljio ga je Danilo Galicijski koji ga je nazvao u čast svog sina Lava Daniloviča. Lavov zauzima prvo mjesto u Ukrajini po broju kulturno-historijskih spomenika. Svojom ljepotom, spomenicima i širokom lepezom sti ...

                                               

Franjo Tudman

Potječe iz seoske porodice srednjeg imovinskog staleža. Narodnu školu Tudman je pohadao u rodnom mjestu 1929 1933., dok je srednju polazio u Zagrebu 1934 1941., uglavnom se uzdržavajući sam. Službene Tudmanove biografije pišu o njegovom hapšenju u doba jugoslavenskog režima 1940., što je činjenica koja još nije dovoljno razjašnjena jer je Tudmanova porodica podržavala hrvatski nacionalni pokret pod vodstvom HSS-a i Mačeka, dok je Franjo Tudman tokom Drugog svjetskog rata završio u komunističkim partizanima. Sudeći po dostupnim podacima, Tudman je bio pripadnik 10. zagrebačkog korpusa i rad ...

                                               

Kisik

Kisik ili oksigen jeste hemijski element koji se označava simbolom O i ima atomski broj 8. U periodnom sistemu nalazi se u šestoj glavnoj grupi, odnosno pripada halkogenim nemetalima. On je najrasprostranjeniji element u Zemljinoj kori sa udjelom od 48.9% do 49.4%, odnosno oko 30% po masenom udjelu, po čemu je poslije željeza drugi po rasprostranjenosti. Takoder čini i 20.8% Zemljine atmosfere. U elementarnom obliku kisik se pretežno javlja kao kovalentni homodimer, tj. kao spoj iz dva atoma sumarne formule O 2, što označava molekularni kisik, dioksigen ili dikisik. On je bezbojan gas bez ...

                                               

Albert od Saskokoburga i Gote

Albert od Saskokoburga i Gote je bio njemački plemić poznat kao suprug kraljice Viktorije od Ujedinjenog Kraljevstva i jedini suprug britanske kraljice koji je kao takav imao službenu titulu.

                                               

Sunce

Sunce je središnja zvijezda našeg planetarnog sistema - Sunčevog sistema. Osim Zemlje i drugih planeta, oko Sunca kruže i asteroidi, komete, meteori, transneptunski objekti u Kuiperovom pojasu i čestice prašine. Sunce je gotovo savršena kugla razlika izmedu ekvatora i pola je samo 10 km i sastoji se od plinovite vruće plazme, koja je isprepletena s magnetnim poljima. Prečnik mu iznosi oko 1.392.000 km, što je za 109 puta više od Zemlje, a ima masu od oko 2×10 30 kilograma, što je za 330.000 puta više od Zemlje, a to predstavlja 99.86 % mase cijelog Sunčevog sistema. Po hemijskom sastavu ¾ ...

                                               

Energoinvest

Energoinvest d.d. Sarajevo jest bosanskohercegovački inženjering koncern sa sjedištem u Sarajevu, čija su glavna poslovna područja elektroenergetika, hidrogradnja gradevinarstvo, termoenergetska, procesna postrojenja i komunikaciona tehnologija. S oko 23 lokacija u 19 zemalja svijeta najveća je kompanija svoje vrste u Bosni i Hercegovini. Notiran je na sarajevskoj berzi, najvećoj berzi u Bosni i Hercegovini.

                                               

Telur

Telur jeste rijetki hemijski element sa simbolom Te i atomskim brojem 52. U periodnom sistemu nalazi se u 6. glavnoj grupi tj. 16. grupi po IUPAC-u i 5. periodi, pa se stoga ubraja u halkogene elemente. Njegova rasprostranjenost se otprilike može mjeriti sa rasprostranjenošću zlata, s kojim takoder može graditi i razne spojeve koji se nalaze u prirodi u vidu minerala. Kristalni telur je srebreno-bijeli, polumetal s metalnim sjajem, koji izgledom sliči kalaju i antimonu. Na mehaničko opterećenje, telur reagira vrlo krhko i lomljivo, pa se stoga vrlo lahko može pretvoriti u prah. U hemijskim ...

                                               

Hlor

Hlor jeste hemijski element sa simbolom Cl i atomskim brojem 17. Hlor se nalazi u grupi halogenih elemenata i drugi je najlakši halogen nakon fluora. U standardnim uslovima temperature i pritiska, element je žuto-zeleni gas, pri čemu se nalazi u obliku dvoatomske molekule. Hlor ima najviši afinitet prema elektronu i treću po veličini elektronegativnost medu svim reaktivnim elementima. Iz tog razloga, on je vrlo jako oksidirajuće sredstvo. Slobodni hlor je vrlo rijedak na Zemlji, a obično je rezultat direktne ili indirektne oksidacije pomoću kisika. Najčešći i najuobičajeniji spoj hlora, na ...

                                               

Čelik

Čelik je legura željeza i ugljika s ostalim elemenatima, te se općenito koristi u gradevini i drugim granama zbog svoje visoke zatezne čvrstoće i niske cijene. Bazni metal, željezo, u mogućnosti je poprimiti dva kristalna oblika, od kojih su: zapreminski centrirana kristalna rešetka i plošno centrirana kristalna rešetka, zavisno o njegovoj temperaturi. To je interakcija onih alotropa s legirajućim elementima, primarno ugljikom, što daje čeliku i gvoždu čitav spektar jedinstvenih osobina. U zapreminski centriranoj kristalnoj rešetci, tu je i dodatni atom željeza u centru svake rešetke, a ko ...

                                               

Plug

Plug je sprava za osnovnu obradu zemljišta. Postoje različite vrste plugova, od kojih je najčešći raoni plug. Pored raonih postoje i: diskosni, tanjirasti, čizel plugovi. U slučaju da na izvesnoj dubini postoji vodonepropusni sloj pre oranja vrši se podrivanje različitim tipovima podrivača. Plugove su tradicionalno vukle radne životinje kao što su konji ili volovi, dok ih u današnje vrijeme vuku traktori. Plugovi su pravljeni od drveta, željezera, ili čeličnih okvira sa pričvršćenom oštricom za sečenje i prevrtanje zemlje. Plug predstavlja jedan od najvećih poljoprivrednih pronalazaka u lj ...

                                               

Način skrštanja ruku

Način skrštanja ruku je jedna od najjasnijih dinamičko-morfoloških osobenosti po kojoj se svaka osoba može svrstati u jedan od dva alternativna fenotipa. Zanimljivo je da se jednom usvojeni način prekrštanja podlaktica na grudima ne mijenja tokom života i da od neuobičajenog položaja osbe brzo odustaju, najčešće pri samom pokušaju. Dokazano je da se fenotipovi ovog svojstva nezavisno distribuiraju i kod ljevorukih i desnorukih osoba. Ako je, nakon skrštanja ruku na prsima, desna podlaktica iznad lijeve, fenotip se označabva kao R right ; desni tip, a u suprotnom slučaju, tj. ako je lijeva ...

Historija nauke u Švedskoj
                                     

ⓘ Historija nauke u Švedskoj

Historija nauke u Švedskoj opisuje švedsku hstoriju nauke te švedske istraživače i pronalazače.

Botaničar Carl von Linné jedan je od najpoznatijih švedskih naučnika u historiji. Otac je savremenog sistema biljnih i životinjskih vrsta. Medu drugim istaknutim švedskim naučnicima kroz historiju bili su Olaus Rudbeck, Carl Wilhelm Scheele, Emanuel Swedenborg, Jacob Berzelius, Anders Jonas Ångström, Anders Celsius, Svante August Arrhenius i Hannes Alfvén. Takoder, medu značajnije naučnike u Švedskoj bili su i ekonomisti Eli Heckscher, kao i Bertil Ohlin koji su razvili modernu trgovinsku teoriju, kao i ekonomista Gunnar Myrdal. Nekoliko Švedana djelovali su kao ugledni inženjeri ili izumitelji. Medu njima su Alfred Nobel, pronalazač dinamita i osnivač Nobelove nagrade, kao i Christopher Polhem, John Ericsson, Gustaf Erik Pasch, Carl Edvard Johansson, Sven Gustaf Wingqvist, Gustaf de Laval i Carl Munters. Ukupno 28 Nobelovih nagrada dodeljeno je Švedanima, od čega 17 za naučne radove.

                                     

1.1. Historija Matematika i prirodne nauke

Okeanograf Vagn Walfrid Ekman objavio je 1902. važnu disertaciju o uticaju vjetra na površinske okeanske struje, zajedno sa efektom "Coriolise". Spirala koja se desi kao rezultat uticaja vjetra nazvao je Ekmanova spirala. Na prelazu iz 18. u 19. vijek pojavljuje se i matematičar Erik Ivar Fredholm koji je osnovao modernu teoriju integralnih jednačina. Njegov članak iz 1903. u "Acta Mathematica" smatra se jednim od glavnih znamenitosti u razvoju teorije funkcionalne analize. U ovom periodu pojavljue se i Bertil Lindblad 1895-1965, istaknuti švedski astronom.

                                     

1.2. Historija Filozofija i društvene nauke

Medu najznačajnijim švedskim filozofima 20. vijeka bili Axel Hägerström i Ingemar Hedenius.

                                     

2. Švedsko istraživanje danas

Švedska troši najveći procenat BDP-na istraživanje i razvoj od svih država. Časopis "Ekonomist" nazvao je švedski istraživački rad pretjerano visokim troškom. Od kraja 20. vijeka, Švedska je izdala i jedan od najvećih svjetskih patenata po glavi stanovnika. Švedski univerziteti kao što su "Karolinska Institutet", "Uppsala universitet", "Lunds universitet", "Handelshögskolan vid Göteborgs universitet" i "Handelshögskolan i Stockholm" često su visoko rangirani na medunarodnim rang listama najpoznatijih univerziteta u svijetu.

                                     

3. Prikaz naučnih dostiguća švedskih naučnika

  • 1770: Anders Johan Lexell opisuje kratkotrajnu kometu
  • 1742: Anders Celsius izmislio "temperaturnu skalu"
  • 1697: Christopher Polhem gradi laboratoriju za proučavanje jednostavnih mašina
  • 1778: Torbern Bergman uradio prvu dubinsku analizu mineralne vode
  • 1700: Christoffer Polhem improvizira valjak, uključujući i valjak koji proizvodi metalne dijelove sa profilima
  • 1730: Georg Brandt otkriva element kobalt
  • 1836: John Ericsson pronalazi i patentira propeler sa vijkom
  • 1839: Carl Gustaf Mosander pronalazi hemijske elemente lantan, erbij i terbij
  • 1833: John Ericsson pravi motor na vazduh koji generiše pet konjskih snaga
  • 1774: Johan Gottlieb Gahn otkriva hemijski element mangan
  • 1774: Carl Wilhelm Scheele otkriva elemente: kisik, barij i mnoge druge supstance
  • 1794: Johan Gadolin otkrio hemijski element itrij
  • 1820: Jacob Berzelius je bio svjetski dominantan hemičar uvodeći mnoge današnje hemijske koncepte
  • 1661: Johan Palmstruch u banki "Palmstruch" počeo štampati prvi novac
  • 1817: Johan August Arfwedson otkriva hemijski element litij ali ga ne uspijeva izolirati
  • 1751: Axel Fredrik Cronstedt otkrio nikl
  • 1735: Carl von Linné objavljuje "Systema naturae" i kreira klasifikacioni sistem za sva živa bića
  • 1770: Johan Gottlieb Gahn i Carl Wilhelm Scheele otkrivaju da je fosfor ključna komponenta skeleta
  • 1778: Peter Jacob Hjelm u elementarnom obliku izdvojio molibden
  • 1734: Emanuel Swedenborg izdaje rad "Opera philosophica et mineralia" u tri djela
  • 1739: Carl von Linné započinje sa stvaranjem "Švedske kraljevske akademije nauka i umjetnosti"
  • 1774: Torbern Bergman izdao "Essay of Electric Attractions"
  • 1762: Samuel Klingenstierna dobija nagradu od ruske akademije nauke
  • 1821: Elias Magnus Fries izdaje "Systema Mycologicum" koji postaje standardni rad o gljivama
  • 1802: Anders Gustaf Ekeberg otkrio hemijski element tantal
  • 1803: Wilhelm Hisinger i Jacob Berzelius otkrivaju hemijski element cezij
  • 1652: Olaus Rudbeck otkrio limfni sistem
  • 1733: Anders Celsius objavljuje svoja zapažanja polarne svjetlosti
  • 1831: Nils Gabriel Sefström ponovo otkriva hemijski elemet vanadij
  • 1201: gradnja tvrdave "Kalmar"
  • 1738: Peter Artedi 1705–1735, posthumno predstavljena ihtiologija sa sistematskom klasifikacijom
  • 1716: Emanuel Swedenborg opisuje leteće plovilo teže od vazduha


                                     

4. Dobitnici Nobelove nagrade

Ukupno je 31 osoba, odnosno 28, dobilo Nobelovu nagradu. Ragnar Granit, Nelly Sachs i Hans von Euler-Chelpin su naturalizovani Švedani.

Dobitnici Nobelove nagrade naučnika iz Švedske su:

  • Nelly Sachs, rodena u Njemačkoj književnost 1966,
  • Gunnar Myrdal ekonomija 1974,
  • Svante Arrhenius hemija 1903.
  • Dag Hammarskjöld mir 1961. posthumno,
  • Arvid Carlsson fiziologija ili medicina 2000,
  • Karl Manne Siegbahn fizika 1924,
  • Eyvind Johnson književnost 1974,
  • Allvar Gullstrand fiziologija ili medicina 1911,
  • Sune Bergström fiziologija ili medicina 1982,
  • Nathan Söderblom mir 1930,
  • Kai Siegbahn fizika 1981,
  • Theodor Svedberg hemija 1926,
  • Arne Tiselius hemija 1948,
  • Tomas Tranströmer književnost 2011,
  • Klas Pontus Arnoldson mir 1908,
  • Gustaf Dalén fizika 1912,
  • Carl Gustaf Verner von Heidenstam književnost 1916,
  • Hannes Alfvén fizika 1970,
  • Tomas Lindahl hemija 2015,
  • Alva Myrdal mir 1982,
  • Ulf von Euler fiziologija ili medicina 1970,
  • Bertil Ohlin ekonomija 1977,
  • Hjalmar Branting mir 1921,
  • Ragnar Granit, roden u Finskoj, tadašnji dio Rusije fiziologija ili medicina 1967,
  • Harry Martinson književnost 1974,
  • Erik Axel Karlfeldt književnost 1931. posthumno,
  • Hans von Euler-Chelpin, roden u Njemačkoj hemija 1929,
  • Torsten Wiesel fiziologija ili medicina 1981,
  • Bengt I. Samuelsson fiziologija ili medicina 1982,
  • Pär Lagerkvist književnost 1951,
  • Selma Lagerlöf književnost 1909,
                                     

5. Literatura

  • Frängsmyr, Tore 2004. Svensk idéhistoria: bildning och vetenskap under tusen år. 1000-1809. Stockholm: Natur och kultur. ISBN 9789127095458
  • Friborg, Göran 2002. Svenska tekniker 1620-1920: Om utbildning, yrken och internationell orientering. Working paper 2002 14. Stockholm: Institutet för studier av utbildning och forskning.